ندای درون

مقدمه

مسئله اعتیاد در جهان امروز از مسائل مهم اجتماعی که در بیشتر کشورها به صورت مشکل عمده ای مطرح شده وکشور ما نیز از این آسیب اجتماعی در امن نمانده است وهر روز در گوشه وکنار این مملکت نیز شاهد قربانی افرادی در دام مواد اعتیاد آور هستیم ،افزایش سرسام آور مصرف مواد مخدر در جهان و قاچاق روز افزون این مواد پیامدهای وحشتناکی خواهد داشت که مستقیما نسل جوان و بشریت را تهدید می‌کند. گسترش شبکه قاچاق بین‌المللی و دام اعتیاد ، میلیون‌ها نفر جوان را به فساد و کام مرگ می‌کشاند و سوداگران مرگ را به ثروت و قدرت می‌رساند.

اعتیاد به مواد مخدر به عنوان یک نابسامانی اجتماعی پدیده ای است که بدان" بلای قرن " نام نهاده اند زیرا ویرانگری های حاصل از آن زمینه ساز سقوط بسیاری از ارزشها وهنجار های فرهنگی واخلاقی می گردد وسلامت جامعه را به خطر می اندازد.اشاعه مواد مخدر واعتیاد یکی از کارسازترین وقدیمی ترین شیوه های استعمارگران ودشمنان بشریت است که به منظور باز داشتن جوامع انسانی از رشد وتعالی وآزادی آنها از زیر یوغ مستکبران جهان وهمچنین غارت هر چه بیشتر وکسب منافع افزون تر به کار بر ده شده است وروز به روز گسترش بیشتری می یابد. از آنجایی که نوجوانان وجوانان به عنوان گروههای در معرض خطر در برابر پدیده شوم اعتیاد بیش از سایر گروهها آسیب پذیرند وکشور ما از آمار بالای جمعیت جوان برخوردار است، توجه جدی متولیان امور و والدین نسبت به پیشگیری از آسیبهای اجتماعی از جمله اعتیاد ضروری می باشد چرا که نوجوان وجوان در خانواده حضور دارد وارتباط آنها با اعضای خانواده مستمر است ونقش آنها به عنوان الگو وراهنما نیز غیر قابل انکار می باشد. ]1[

 اعتیاد یک مسئله بزرگ بهداشتی و بلایی اجتماعی و دارای جنبه‌های متعدد اقتصادی، سیاسی ، فرهنگی ، روانی ، اخلاقی و حقوقی است. از اینرو آگاهی خانواده‌ها درباره سرانجام نکبت‌بار اعتیاد در پیشگیری و مهار آن کمکی موثر به ‌شمار می‌آید.

تعریف اعتیاد

اعتیاد عبارت است از وابستگی به عوامل یا موادی که تکرار مصرف آنها با کم و کیف مشخص و در زمان معین از دیدگاه معتاد ضروری می‌نماید. یعنی تداوم بخشیدن به مصرف مواد و عوامل مخدر درمانی عامیانه ، غیرمعمول ، دور از موازین علمی و معتاد کسی است که نیازمند و وابسته روانی- جسمانی به مواد و عوامل مخدر و عادت‌زا می‌باشد که به منظور برآوردن آن بایستی از این مواد بطور مداوم و در فواصل مشخص استفاده کند

از نظر متخصصصان فیزیولوژی،اعتیاد پدیده ای زیستی است که به ارگانیسم بدن این امکان را می دهد که خود را بتدریج با پاره ای از مواد سمی سازش دهد ومصرف روزمره مقادیری از این مواد که برای بدن مضر است را تحمل کند. )3(

 در سال 1950 سازمان ملل متحد اعتیاد به مواد مخدر را اینگونه تعریف کرد: اعتیاد عبارتست از مسمومیت تدریجی  یا حادی که به علت استعمال مداوم یک دارو اعم از طبیعی یا ترکیبی ایجاد می شود وبه حال شخص واجتماع زیان آور باشد.

از نظر آسیب شناسی هر دارویی که پس از مصرف چنان تغییراتی را در انسان بوجود آورد که از نظر اجتماعی قابل قبول وپذیرش نباشد واجتماع نسبت به آن حساسیت یا واکنش نشان دهدآن دارو مخدر است وکسی که چنین موادی مصرف می کند معتاد شناخته می شود.

شروع اعتیاد

اعتیاد با وابستگی جسما نی و روانی همراه است. بعضی از داروها نیز ممکن است با ایجاد وابستگی روانی در بیمار موجب افزایش مصرف شوند و اعتیاد بدهند. فرد معتاد با دریافت مواد اعتیادآور سرخوش و راضی می‌شود و با توقف مصرف دارو دجار خماری و اختلال شدید جسمانی می‌گردد. مواد اعتیادآور سبب پیدایش پدیده تحمل نیز می‌شوند. به ‌موجب این پدیده فرد معتاد برای دسترسی به اثر اولیه این مواد که در ابتدا با مقدار کم حاصل می‌شود مصرف خود را افزایش می‌دهد. شدت و نوع وابستگی نسبت به مواد اعتیادآور برحسب نوع و اثر آن متفاوت است. برخی از این مواد مانند تریاک و مشتقات آن وابستگی شدید ایجاد می‌کنند و برخی دیگر با وجود تاثیری که بر روان و ذهن فرد می‌گذارند اعتیاد دهنده به ‌شمار نمی‌آیند.

انواع اعتیاد

اعتیادات مجاز

اعتیادات مجاز عبارتند از: وابستگی و تداوم در مصرف موادی که به عنوان دارو شناخته شده بطور طبیعی یا صناعی بدست می‌آید. و شامل بسیاری از مواد دارویی بویژه آرام بخشها و خواب آورها می‌شوند که این مواد با تجویز پزشک و یا اغلب خود سرانه مصرف می‌شوند. اعتیادات مجاز خود به دو دسته تقسیم می‌شوند. اعتیاد به مواد مخدر طبیعی و صناعی به عنوان دارو شناخته می‌شوند. و اعتیاد به موادی که تنها از دیدگاه روانی عادت‌زا هستند و تداوم مصرف را ایجاب می‌کنند همانند تنباکو و مشابهین آنها. اعتیادات به این مواد از ساده ترین تا خطرناکترین عوارض را در معتاد و بطور غیر مستقیم در خانواده و جامعه موجب می‌گردد. مثل عوارض قلب و عروق ، سرطان در دستگاه تنفس.

اعتیادات غیر مجاز

اعتیادات غیر مجاز عبارتند از: وابستگی افراد به مصرف همیشگی مواد و بهره گیری از عواملی که بنابر قوانین کشوری یا بین‌المللی غیر مجاز شناخته می‌شوند این امر در نتیجه ناپسند بودن مظاهر اعتیاد از دیدگاه پزشکی ، بهداشتی ، روانی و اجتماعی می‌باشد. علل مختلف اعتیاد عبارتند از: ارضاء هوسها ، زیاده طلبی ، گرفتن انگیزه‌های احساسی ، احساس یکنواختی ، بیکارگی و وقت گذرانی- فقر ، عدم عدالت اجتماعی و ناهنجاریهای مالی و اقتصادی و بسیار رفاه و عوامل درونی مثل نوسانات فیزیولوژیک و پاتوفیزیولوژیک یعنی بیماریهای جسمی و روانی بویژه در اشکال مزمن و رنجور کننده و نارسایی اصول پزشکی در مورد تامین بهداشت جامعه و عدم توان درمان کلیه بیماریهای موجود ، یکی از دلایل اصلی اعتیاد می‌باشد

پیشگیری وخانواده

 پیشگیری به عنوان بهترین شیوه مقابله با اعتیاد

اساس پیشگیری تعلیم و تربیت ، راهنمایی ، مشورت و ارشاد خانواده‌هاست این آموزش باید در یک طیف گسترده اعم از رسمی و غیر رسمی صورت پذیرد و بویژه از رسانه‌های گروهی در جهت آموزشی و نتیجتا پیشگیری از اعتیاد نخست با تحلیل کلیه عوامل احتمالی اعم از فرهنگی ، اجتماعی ، خانوادگی ، تحصیلی و غیره که افراد سالم را بسوی این انحراف عظیم مذهبی ، اخلاقی ، اجتماعی و خانوادگی سوق دهد، کمال استفاده بعمل آید. آنگاه مسئولان تعلیم و تربیت علما و روحانیون ، روانشناسان و سایر صاحب نظران شیوه‌های مقابله را در چارچوب نظام حکومتی و متناسب با ارزشهای حاکم بر جامعه ارائه دهد.

برای بعضی ها، زندگی خانوادگی شامل یک یا دو والد وفرزندان آنها میباشد. برا ی عده ای خانواده ها شامل شبکه گسترده ای از اعضای خانواده است که از لحاظ زیست شناختی به هم شبیه اند وبرای برخی دیگر خانواده شامل اجتماعی از افراد اجتماعات فرهنگی یا اجتماع همسایه می باشد. زندگی خانوادگی  به هر شکل که باشد، زمینه ای برای رشد وتحول بچه ها ومراقبت از بزرگترها فراهم می سازد. خانواده اساس بنیان های اجتماعی, اقتصادی، آموزشی ومذهبی را نگهداری کرده وبه همان میزان هویت فرهنگی را پرورش می دهد. هر چند شواهدی موجود است که نشان می دهد، بچه ها برای اکتساب مهارتهای لازم جهت زندگی مفید مثل بزرگترها، با دشواریهایی روبرو هستند. بویژه این شناخت وجود دارد که جوانان در سنین اولیه یا اواسط نوجوانی الکل ، تنباکو وداروهای ممنوعه را مصرف می کنند. بنا به دلایلی خانواده ها قادر نیستند، سوء مصرف مواد فرزندانشان را پیشگیری کرده یا متوقف سازند.

اگر در تاریخچه ی زندگی اولیه ی کودک گزارشی ازمصرف اولیه مواد وجود داشته باشد، شانس اعتیاد و سوءمصرف مواد در او جدی است. مواد مغز را تغییر می دهند و این می تواند منجر به اعتیاد و سایر مشکلات جدی شود. پیشگیری از مصرف اولیه ی مواد یا الکل می تواند خطر پیشرفت سوءمصرف و اعتیاد بعدی را کاهش دهد.
خطر سوءمصرف مواد به طور عمده در خلال زمان های گذر افزایش می یابد، مانند تغییر مدارس، جابه جایی مکانی، یا طلاق. اگر ما بتوانیم سوءمصرف مواد را پیشگیری کنیم،   می توانیم از اعتیاد به مواد پیشگیری کنیم. در اوایل نوجوانی، زمانی که کودکان از دوره ابتدایی به مدارس راهنمایی و متوسطه ارتقاء پیدا می کنند، با چالشهای اجتماعی و شرایط تحصیلی جدیدی مواجه می شوند. اغلب در خلال این دوره، کودکان برای اولین بار در معرض مواد قابل سوءمصرف همانند سیگارها، و الکل قرار می گیرند. زمانی که نوجوانان وارد دبیرستان می شوند، ممکن است به میزان بیشتری با دسترس پذیری مواد مواجه شوند، مثل سوءمصرف مواد به وسیله ی نوجوانان بزرگتر، و فعالیت های اجتماعی که در آنها مواد مصرف می شوند. در همان زمان، بسیاری از رفتارهایی که جنبه ی بهنجار رشد آنها است، مانند تمایل به انجام برخی کارهای جدید یا خطرناک، می تواند تمایلات نوجوانان را به آزمایش با مواد افزایش دهد . تعدادی از نوجوانان ممکن است برای سوءمصرف موادتوسط دوستان سوءمصرف کننده ی مواد جهت مشارکت در تجربه با آنها ترغیب شوند. برخی دیگر ممکن است فکر کنند مصرف مواد (همانند استروئیدها) تظاهر یا عملکرد ورزشی آنان را بهبود خواهد بخشید یا سوءمصرف موادی مانند الکل یا اکستسی، آنان را در موقعیت های اجتماعی از اضطراب آزاد خواهد کرد.

نوجوانانی که هنوزرشد قضاوت و مهارتهای تصمیم گیری آنان کامل نشده، ممکن است برای ارزیابی دقیق خطر و گرفتن تصمیم صحیح درباره ی مصرف مواد محدودیت هایی را داشته باشند. سوءمصرف مواد و الکل می توانند عملکرد مغز در مناطق حساس برای انگیزش، حافظه ، یادگیری ، قضاوت، و کنترل رفتار را مختل کند. بنابراین، تعجب آور نیست که نوجوانانی که سوءمصرف الکل و سایر مواد را دارند اغلب مشکلات خانوادگی و آموزشگاهی، عملکرد تحصیلی ضعیف، مشکلات مرتبط به سلامتی( شامل سلامت روانی)، و درگیری با نظام قضایی جوانان را دارند.
بر اساس برخی از گزارشات، کودکان قبل از ۱۲ یا ۱۳ سالگی سوءمصرف مواد را شروع می کنند. طبق این گزارشات سوءمصرف مواد در سنین پایین شروع و در سال های نوجوانی به نقطه ی اوج خود می رسد.
اگر این گزارشات درست باشند، با توجه به جوان بودن افراد کشور ما، و این که بیش از ۶۰ در صد آنان زیر ۲۴ سال سن دارند، پیشگیری از سوءمصرف مواد و اعتیاد دارویی بایستی از کودکی شروع و برنامه های خاص برای گروه های سنی کودک و نوجوان در نظر گرفته شود.) 4(

روشهای پیشگیری

رويكرد پيشگيري در جهان عمر كوتاه تري دارد واز سي سال پيش به تلاش و مبارزه عليه اعتياد اضافه شده است. بررسي‌ها نشان مي‌دهند كه رويكرد پيشگيري نيز مي‌بايست در كنار مبارزه با عرضه و رويكرد درماني مورد توجه قرار گيرد. از سال 1980 ميزان شيوع اعتياد دركشورهائي كه فعاليت‌هاي پيشگيري از اعتياد را از طريق كاهش تقاضا با جديت پيگيري مي‌نمايند،‌كاهش قابل ملاحظه اي يافته است. به عنوان مثال، تعداد مصرف كنندگان مواد مخدر در آمريكا در سال 1990، نسبت به سال 1985 به نصف تقليل يافته است،‌كه اين تغيير مديون فعاليت‌هاي پيشگيري از اعتياد بود ه است.
لغت «پيشگيري» يعني جلوگيري از وقوع يك اتفاق، از نظر بهداشتي، پيشگيري عبارت است از مداخله اي مثبت و انديشمندانه براي مقابله با شرايط مضر قبل از اينكه منجر به اختلال يا ناتواني شود.
هدف از پيشگيري اوليه پيشگيري از شروع اختلال است كه منجر به كاهش ميزان بروز (Incidence ) ودرنتيجه،كاهش ميزان شيوع (Prevalence ) مي‌گردد.
پیشگیری یک فرایند فعال است وشرایطی را که منجر به ایجاد رفتارهای بهداشتی وارتقاء سبک زندگی می شود ابداع وتشویق می کند.  فعالیتهای پیشگیری برای مخاطبین مختلف، برنامه های متفاوتی را بر حسب نیازشان فراهم می نماید تعریف سنتی از فعالیتهای پیشگیری توسط کمیسیون بیماریهای مزمن  در سال 1957 پیشنهاد شد که پیشگیری اولیه مستقیما به رفع مشکلات بالقوه قبل از بوقوع پیوستن آنها می پردازد وپیشگیری ثانویه ارتباط مستقیم با تشخیص ومداخله زودرس دارد وپیشگیری ثالثیه به حداقل رساندن ناتوانی وپیشگیری از عود می باشد . بنا بر این پیشگیری زنجیره مستمری اس)5(

 روش‌هاي پيشگيري اوليه عبارتند از:
1- از بين بردن علل
2- كاهش عوامل مخاطره آميز
3- افزايش مقاومت فرد
4- جلوگيري از سرايت بيماري

"انواع راهبردها و استراتژی های پیشگیری از اعتیاد" 

 تاکنون راهبردها و استراتژی های گوناگونی برای پیشگیری از مصرف مواد مخدر طراحی شده است که هدف همه آن ها اعتیادزدایی است. اعتیاد پدیده ای چند بعدی است که برخاسته از شرایط ساختاری علل ارتباطی و ویژگی های فردی است، لذا استراتژی ها و راهبرد های اعتیادزدایی و پیشگیری نیز به ناچار با تغییرات ساختاری، تغییر ویژگی هایی فردی و شرایط اجتماعی امکان پذیر است.

راهبردها و استراتژی های پیشگیری از مصرف مواد مخدر، برنامه ها، طرح ها و روش هایی هستند که به دنبال اهدافی از قبیل استفاده نکردن جامعه از داروهای اعتیادآور، کنترل عوارض وحشتناک مربوط به اعتیاد و دور نگه داشتن جامعه از خطرات ناشی از اعتیاد و آسیب های ناشی از آن است.

استراتژی های پیشگیری از مصرف مواد مخدر برخاسته از تجربیات کشورهای مختلف و دارای مبانی متفاوتی است. بنابراین هرگونه صحبت و بحث بر روی یک راهبرد واحد ممکن است جنبه های تاثیرگذار دیگر را در نظر نداشته باشد. در راهبرد های اجتماعی، کنترل اعتیاد، عوامل گسترده ای شامل وضعیت قوانین مربوط به اعتیاد، منابع تولید مواد، میزان دسترسی، هزینه مواد، میزان پذیرش مصرف مواد در جامعه، عادات سنتی و بومی، عوامل اقتصادی و فرهنگی و موارد دیگری نقش دارند و از طرفی میزبان یا فرد بیمار به صورت فعالانه اقدام به دریافت مواد می کند. بنابراین تنها برخورد با عامل تولید و توزیع مواد مخدر کافی نیست و لازم است که افراد در معرض اعتیاد نیز بازپروری و واکسینه شده و شرایط محیطی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی نیز به گونه ای تغییر یافته تا امکان بروز اعتیاد منتفی گردد. فرض بنیادی راهبردهای پیشگیرانه این است که پیشگیری از سوء مصرف مواد راحت تر، کم هزینه تر و موثرتر از درمان است.

الف) راهبرد پیشگیری از اعتیاد بر مبنای الگوی پیشنهادی گرانت و گاسوپGossop & Grant ) (

این راهبرد شامل سه بخش اصلی و مهم است: 1) سطوح پیشگیری  2) راهبردهای اجرایی در پیشگیری  3) مکان های ارایه آموزش و اطلاع رسانی 1) سطوح پیشگیری: سطوح پیشگیری از اعتیاد در واقع به سه سطح تقسیم می شود:

1ـ1) پیشگیری اولیه: آن دسته از سیاست ها و برنامه هایی که در راستای جلوگیری از وقوع بروز مشکلات طراحی می شوند را "پیشگیری اولیه" می گویند. برای موفقیت در پیشگیری اولیه باید سازوکارهای ایجاد کننده اعتیاد و عوامل خطرساز را شناخت و با روش های موثر نسبت به کنترل آن اقدام نمود. البته اگرچه ممکن است در پیشگیری اولیه امکان شناخت علمی عوامل ایجاد کننده اعتیاد وجود نداشته باشد ولی می توان با شناخت برخی از عوامل مهم، حرکت را شروع کرد. برای انجام پیشگیری اولیه باید از روش های سه گانه حذف عامل تولید و توزیع مواد مخدر، کنترل شرایط سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و تقویت مقاومت در فرد معتاد، اقدام نمود که انتخاب شیوه های مناسب بستگی به واقعیت های موجود جامعه دارد. آموزش و اطلاع رسانی به جامعه یکی از مهمترین اقدامات به منظور تغییر اعتقاد و نگرش مردم نسبت به مواد مخدر است.

2ـ1) پیشگیری ثانویه: هدف از انجام پیشگیری ثانویه این است که میزان شیوع مشکل را در جامعه کاهش داد و از طرفی نسبت به شناسایی افراد معتاد اقدام نمود. هدف از انجام این نوع پیشگیری این است که میزان آسیب وارده به فرد و یا جامعه حتی المقدور محدود شود. برای رسیدن به موقعیت در این مرحله باید با ساز و کارهایی نسبت به شناسایی افراد معتاد اقدام نموده و به درمان مناسب، کم هزینه و آسان آنان اقدام کرد.

3ـ1) پیشگیری نوع سوم (ثالثیه): اهدف از این نوع پیشگیری آن است که بتوان به تامین، حفظ و ارتقای فعالیت معتاد و بازپروری او اقدام کرد. ایجاد شبکه های حمایتی از افراد معتاد درمان شده، سازمان دهی برنامه های گسترده و موثر پیگیری این افراد، جلوگیری از ایجاد اثرات منفی ناشی از محل نگهداری از معتادان، جلوگیری از برچسب خوردن افراد معتاد در جامعه و در نهایت سازمان دهی امکانات و بازتوانی شغلی این افراد در این مرحله ضروری است. هدف اصلی این نوع از پیشگیری، کمک به افرادی که ترک کرده اند، است تا این که دوباره به اعتیاد روی نیاورند.

2) راهبردهای اجرایی در پیشگیری از اعتیاد: راهبردهای اجرایی در اکثر نقاط عمدتاً بر عامل پخش و توزیع مواد و تا اندازه ای محیط متمرکز است و کمتر به جمعیت در معرض خطر توجه می کند. راهبردهای اجرایی برای پیشگیری متنوع و متفاوت هستند که برخی از آن ها عبارتند از: 1ـ2) کنترل تولید و توزیع مواد مخدر: اقدامات گسترده ای در اکثر کشورها به این منظور انجام می شود که عمده ترین آن قانون گذاری به وسیله دولت ها و رعایت کنوانسیون های بین المللی است. برای اجرای قوانین هم سازمان های اجرایی متعددی طراحی شده اند تا از قوانین حمایت و موجبات اجرای آن را فراهم آورند. بسیاری از دولت ها این حرکت و راهبرد را بهترین پاسخ دولت ها در جهت اقدام های پیشگیری از اعتیاد می دانند. 2ـ2) اقداماتی در جهت کاهش مصرف و تمرکز بر عامل میزبان که شامل آموزش است: این آموزش ها علاوه بر آموزش افراد در زمینه مشکلات ناشی از مصرف مواد باید بر اصلاح برخی از کمبودهای شخصی و عوامل زمینه ساز اعتیاد تکیه داشته باشد تا بدین وسیله بتوان کمبود ها را در افراد برطرف نموده و تمایل به استفاده از داروها را کاهش داد. عمده ترین موارد مطرح شده در این روش عبارتند از: ایجاد اعتماد به نفس در افراد، مشخص کردن و تعریف نمودن ارزش های انسانی و شخصیتی برای افراد، ایجاد قدرت تصمیم گیری، آموزش مهارت های مربوط به قدرت تطابق با محیط و کاهش اضطراب، آموزش مهارت های مربوط به حل مشکل، آموزش مهارت های مربوط به ایجاد رابطه سالم با دیگران و در نهایت آموزش شناخت فشارهای اجتماعی و نحوه پاسخ گویی به این قبیل فشارها. 3) مکان های ارایه آموزش و اطلاع رسانی: سومین راهبرد پیشگیری از مصرف مواد که گرانت و گاسوپ از آن بحث می کنند مکان های ارایه آموزش و اطلاع رسانی را شامل می شود: 1ـ3) آموزش در مدارس: کلاس درس یک محیط مناسب برای ایجاد ارتباط میان افراد جوان بوده و از بسیاری جهات محیطی مناسب برای ارایه اطلاعات است. در این محیط لازم است علاوه بر تعلیم معلمان مدارس از روش های آموزشی استاندارد و مناسب استفاده نمود. هم چنین استفاده از افرادی که در گذشته معتاد بوده و اکنون ترک کرده اند و با افرادی که برای دانش آموزان در حکم الگو هستند دارای اثرات مفیدی است.2ـ3) آموزش از طریق رسانه ها :استفاده از رسانه ها این امکان را فراهم می کند تا بتوان به افرادی دسترسی پیدا کرد که دسترسی به آن ها با سایر روش ها ممکن نیست. این روش دارای بیشترین اثربخشی است و هیچ روشی قادر نیست تا این اندازه مخاطب داشته باشد. هر چند که نطقه ضعف این روش این است که پیام ها عمدتا یک طرفه ارسال می شود و امکان ارتباط دوطرفه مقدور نیست. لذا این روش قادر به افزایش دانش مخاطبان شده، ولی توانایی آن در ایجاد تغییرات در رفتار و نگرش مخاطبان در مورد مواد اعتیادآور جای تردید است. به هر حال نتایج خوبی در زمینه مبارزه با مصرف سیگار در بسیاری از کشورها داشته است. جهت اثربخشی هر چه بیشتر لازم است ارسال پیام، از طریق رسانه ها به ویژه صدا و سیما مواردی از قبیل شناخت مخاطبان، عدم تبلیغات بیش از اندازه، تنوع در استفاده از افراد الگو اعم از شخصیت های علمی، مذهبی، ورزشی و سینمایی را رعایت کرد. 3ـ3) آموزش در محیط کار: محیط کار نیز فضای مناسبی برای ایجاد ارتباط با عده قابل توجهی از افراد است. در این مراکز می توان از روش های مختلفی هم چون استفاده از پوسترها، بروشورها، نمایش فیلم، ارایه اطلاعات با سیستم پستی، برگزاری سخنرانی، سمینارها، کارگاه ها و بحث در گروه های کوچک استفاده نمود. بدون شک محتوای برنامه های آموزشی در محیط کار علاوه بر افزایش میزان دانش و اطلاعات در مورد مواد اعتیاد آور و خطرات ناشی از آن می تواند در رابطه با عوامل خطرساز، ارایه یک الگوی زندگی مثبت و مفید و تقویت مهارت های مواجهه با استرس و فشارهای زندگی نیز موثر باشد. 4ـ3) استفاده از روش های جایگزین در جهت تغییر شرایط محیط کار: در این روش آن گروه از رفتارها و شرایط اجتماعی که در تضاد با مصرف مواد اعتیادآور هستند، مورد حمایت قرار می گیرند. به عنوان نمونه راه اندازی یک مرکز ورزشی و تفریحی برای پر کردن اوقات فراغت در مناطق آسیب پذیر، سازمان دهی مسابقات ورزشی در مدارس آسیب دیده و ایجاد الگوهای شغلی و فرصت های اجتماعی برای افرادی که ترک تحصیل کرده اند را می توان نام برد. 5ـ3) آموزش در خانه و جامعه: مخاطبان در خانه و جامعه، بر خلاف برنامه های آموزشی فوق مثل آموزش در محیط کار و مدرسه، مجبور به حضور در برنامه های آموزشی نیستند و لذا باید با اقدام های ویژه ای مشارکت عمومی جامعه و خانواده ها را جلب کرد. در این خصوص می توان به صورت مکاتبه ای و به طور پیوسته اطلاعات لازم در مورد مواد اعتیادآور، نحوه شناخت و برخورد با معتاد و علایم اعتیاد را به پدر و مادر ، مراکز مذهبی و مساجد، باشگاه های ورزشی و جلسات اولیا و مربیان در مدارس ارایه کرد. به ویژه در صورت سازمان دهی گروه های داوطلب این اقدامات موثرتر خواهد بود به نحوی که امروز نقش گروه های داوطلب در مبارزه با اعتیاد به ویژه سازمان های جوان، از خانواده ها بیشتر است. ب) راهبرد های پیشگیری از سوء مصرف مواد از نظر محتوایی؛ باتوین و همکاران (Botvin et.al) راهبرد باتوین و همکارانش به پنج راهبرد تقسیم می شود که در زیر به توضیح هر یک پرداخته خواهد شد. 1) رویکرد پرورش عاطفی (emotional nurture approach): رویکرد پرورش عاطفی شامل افزایش عزت نفس، اتکا به خود، تصمیم گیری مسیولان، رشد روابط بین فردی و استفاده کم یا استفاده نکردن از اطلاعات در مورد مصرف مواد است و به وسیله دستورالعمل آموزشی، بحث گروهی و فعالیت های آموزشی، هم اندیشی و روان درمانی گروهی اجرا می شود. 2) رویکرد نفوذ اجتماعی (social influence approach):): این راهبرد شامل افزایش آگاهی از فشار اجتماعی برای مصرف مواد مخدر، افزایش دانش در مورد پیامدهای کوتاه مدت مصرف مواد در اثر فشار همکیشان و پایه گذاری هنجارهای مصرف نکردن مواد است که به وسیله بحث کلاسی و گروهی، آموزش مهارت های مقابله، تمرین رفتاری، روش های جرات آموزی، بسط تمرینات از طریق تکالیف و استفاده از رهبران همتا و همسال در برنامه ریزی ها و برنامه های آموزشی امکان پذیر می شود. 3) رویکرد جایگزین یا بدیل (Alternative approach): این رویکرد شامل ارایه کردن فعالیت های جایگزین مصرف مواد و کاهش احساس بی حوصلگی یا بی گانگی است. برنامه هایی مانند تاسیس مراکز جوانان، فعالیت های تفریحی و ورزشی، شرکت در طرح های سرویس جامع و آموزش حرفه ای، این رویکرد را عملی می سازد. 4) رویکرد نشر اطلاعات (information dissemination approach):

رویکرد نشر اطلاعات منجر به افزایش آگاهی در مورد مواد مخدر، آثار آن ها، پیامد های مصرف مواد، تقویت نگرش های ضد مصرف مواد می شود. رویکرد نشر اطلاعات به وسیله دستورالعمل های آموزشی، بحث های گروهی، نمایش فیلم، نمایش مواد مخدر، پوستر، جزوه و برنامه های آموزشی والدین اعمال می شود.

5) رویکرد نفوذ اجتماعی و افزایش توانایی negrated) social influence and enhancement of abilities):

افزایش توان تصمیم گیری، تغییر رفتار شخصیتی، کاهش اضطراب، افزایش مهارت های اجتماعی و ارتباط و کاربرد مهارت های عمومی برای مقابله با فشار اجتماعی از برنامه های این رویکرد است. )7(

در طبقه بندی جدید انستیتو پزشکی IOIOM به دسته بندی مداخلات بر حسب سطوح احتمال خطر سوء مصرف مواد واختلالات بهداشتی روانی می پردازد. که شامل پیشگیری همگانی، انتخابی و شاخص می باشد.

همگانی(Luniversa ) : اقدامات پیشگیری همگانی، تمامی جامعه (ملت، محله، اجتماع، مدرسه یا همسایه ) را با پیامها وبرنمامه هایی که قصد پیشگیری ، یا به تأخیر انداختن مصرف الکل، تنباکو ودیگر داروها را دارد مورد خطاب قرار می دهد. مأموریت برنامه پیشگیری همگانی ، ایجاد مانع جهت نفوذ سوء مصرف مواد برای همه افراد از طریق آگاهسازی وآموزش مهارتهای لازم برای پیشگیری از مشکلات می باشد.

انتخابی(selective ) :جامعه هدف اقدامات پیشگیری انتخابی ، زیر مجموعه ای از کل جمعیتی است که در معرض خطر سوء مصرف هستند که باعث پرهیز مصرف مواد در بخش کوچکی از جمعیت می شود برای مثال بچه های افراد الکلی، دانش آموزانی که شکست در مقاطع تحصیلی دارند وافرادی که با مصرف کنندگان مواد ارتباط دارند . اهداف پیشگیری انتخابی برای زیر گروهها، بدون اعتنا به درجه خطر هر  فرد در گروه مربوطه می باشد.

شاخص(IIndicated  ) : اقدامات  پیشگیری شاخص ، برای پیشگیری از سوء مصرف مواد در افرادی است که معیارهای پزشکی اعتیاد را نداشته باشند لیکن علائم خطر وجود دارد وافراد پرخطر وجطر ساز را شامل می شود . مأ موریت پیشگیری شاخص ، تعیین هویت افرادی است که علائم زودرس سوء مصرف را نشان می دهند ومشکلات رفتاری دارند).5(

فعالیت های پیشگیری متمرکز بر آموزش و آگاه سازی والدین

کودکان بیش از همه از والدین خود تاثیر می پذیرند. آگاه سازی والدین یکی از مهم ترین بخش های موثر در هر برنامهٔ پیشگیری از اعتیاد می باشد. برخلاف نوجوانان که معمولاً شیوع مصرف را بیش از حد واقعی آن فرض می کنند، مطالعات مختلف نشان داده اند که همواره والدین میزان شیوع سوء مصرف مواد را کمتر از میزان و اقعی آن تخمین می زنند و درنتیجه خطر آن را نیز احساس نمی کنند و اغلب باور ندارند که این مشکل برای فرزندان آنها نیز ممکن است پیش بیاید.

درابتدا والدین باید از خطر اعتیاد آگاه شده و در مورد پیشگیری از آن احساس مسئولیت نمایند.

این آگاه سازی می بایست به طور مکرر از راه های مختلف مانند خواندن کتاب، جزوه، روزنامه، شرکت در جلسات مشاوره، سمینار، پیوستن به تشکیلات والدین انجام شود. آگاه سازی والدین شامل ابعاد مختلف می باشد که به آنها اشاره می شود:

الف) آموزش اطلاعات لازم در مورد مواد

ب) افزایش مهارت لازم برای ساختن پیوندهای قوی خانوادگی

ـ برقراری ارتباط صمیمانه با کودکان

ـ بالابردن اعتماد به نفس

ـ ایجاد سیستم ارزشی قوی پ) وضع مقررات واضح درخانواده

ت) آموزش الگوی خوب بودن

ث) تشویق فعالیت های سالم و خلاق

ج) ترغیب تشکیلات و الدین

فعاليتهاي پيشگيري متمركز برآگاه ‌سازي وآموزش نوجوانان

1ـ آموزش مقاومت در برابر گروه همسن:

بيش از 60% موارد اعتياد با تعارف دوستان شروع ميشود. گروه همسن در دوران نوجواني نقش عمده‌اي را در بسياري از رفتارهاي وي ايفا ميكند. چرا كه اين گروه جاي پدر يا مادر را مي گيرد و قواعد و رسومي را به نوجوان ديكته مي كند و ديگر اينكه در مقابل پدر و مادر از نوجوان حمايت مي‌كند. تأثير اين گروه به حدي است كه گاهي رفتار، نحوة تكلم و حتي شيوة لباس پوشيدن افراد را نيز تحت تاثير قرار مي دهد. فشار گروه همسن در شروع اعتياد بسيار شناخته شده است.

2-دادن اطلاعات در مورد مضرات مصرف مواد مخدر :

ازجمله روشهاي پيشگيري از اعتياد در نوجوانان دادن اطلاعات در مورد مضرات مواد مخدر است. البته نبايد هدف انتقال دانش جديد و وسوسه كننده باشد بلكه بيشتر بايد موجب بروز تغييرات رفتارهايي كه سلامت رواني نوجوان را تأمين مي نمايد، گردد.

3- ايجاد نگرشي منفي نسبت به مصرف مواد:

با دادن اولويت به ارزشهاي اجتماعي، ارزش دادن به سلامت فردي، ارتقاء حس مسئوليت فردي و ذكر نكاتي چون "هر مصرفي ممكن است موجب اعتياد شود"، "هيچ نوع مصرف مواد مخدر عادي نيست"، توجه به ظاهر نوجوان و امكان عدم پذيرش از سوي ديگران و قابل اعتماد نبودن فرد معتاد، امكان پذير است.

4- آموزش مهارتهاي اجتماعي وانطباق با استرس:به واسطة پاداش يا جزايي كه به دنبال هر كاري كسب ميشود، تكرار يك رفتار تقويت يا تضعيف ميشود. بر اين اساس چنانچه نوجوان بتواند در حين استرس از مهارتهاي انطباقي مثبت براي حل مشكلات استفاده كند كمتر احتمال دارد كه مصرف مواد را به عنوان يك راه انطباقي انتخاب نمايد.

5- آموزش از طريق همسالان:الگوسازي يا مدل‌برداري يكي از راههاي تغيير يا آموزش رفتار است. در گروه سني نوجوان چنانچه از افراد همسن و به نحوي با ويژگي‌هاي جذب كننده استفاده شود امكان پذيرش را بالاتر ميبرد. اين ويژگي‌هاي جذاب در جوامع مختلف متفاوت است و براي انتخاب الگو به منظور اطلاع‌رساني در هر جامعه‌اي بايد بررسي و تفحص صورت گيرد. آموزش همسالان و انتقال اطلاعات واقعي در مورد مواد مخدر الگوي مناسبي براي تغيير رفتار و آموزش مهارتهاي اجتماعي است.) 6 (

طبق تحقیقات کارشناسان امور اجتماعی و روان شناسان ، علل و انگیزه های گرایش به اعتیاد  بسیارند و ما در اینجا به اجمال به برخی از آنها اشاره می کنیم .

1- بلوغ و نوجوانی

دوران بلوغ و نوجوانی یکی از حساس ترین دوره های زندگی به شمار می رود. در این دوره ی سنی خصوصیاتی از قبیل تشخص طلبی ، اعلام استقلال ، مخالفت جویی ، خودنمایی ، تبعیت از گروه های مرجع و ده ها صفت دیگر بروز می کند. دوره جوانی زمان بحران و شورش است. جوان با دارا بودن ویژگی خاص خود به دنبال هیجان است و در این راه اغلب به بیراهه کشیده می شود.نتایج بررسی ها نشان می دهد که نوجوانان و جوانان ، بیشتر از گروه های سنی دیگر در معرض خطر اعتیاد قرار می گیرند.

2- اختلافات خانوادگی و تضاد و کشمکش بین والدین:

درگیری های خانوادگی بین والدین موجب می شود که فرزندان از مراقبت و کنترل لازم برخوردار نباشند. این وضعیت و فضای نامناسب و نامساعد خانوادگی و عدم صمیمیت بین افراد خانواده موجب می گردد که فرزندان چنین خانواده ای برای خود دوستانی بیابند و با اهمال وغفلتی که در پرورش آنها شده، به سوی اعتیاد سوق داده شوند.

3- دوستان ناباب و معتاد

برخی از افراد سست عنصر و بی اراده وقتی می بینند دوستانشان با مصرف مواد مخدر نگرانی ها و گرفتاری های روحی خود را " خاموش می کنند " ، و حالت" آرامش " و" شادی موقتی" به دست می آورند، از روی کنجکاوی ترغیب می شوند تا با چند بار مصرف ، حالتی مانند آنان به دست آورند. اما همین گرایش موقت موجب اعتیاد می گردد و یک عمر بدبختی و پشیمانی را در پی می آورد.

4- نابسامانی های زندگی و بیکاری

بیکاری و فرار از مشکلات زندگی و عدم توانایی فرد در روبرو شدن با مسائل اجتماعی از دیگر عواملی هستند که موجب می شوند شخص، مواد مخدر را پناهگاهی برای خود تلقی کند و به آن پناه ببرد.

5- تنهایی، احساس بی پناهی، نداشتن دوستان خوب

تنهایی و بی کسی و شکست های اجتماعی و نداشتن دوستانی صالح، امین، دلسوز و مهربان نیز ممکن است فرد را به طرف اعتیاد سوق دهد.

6- فشارهای عصبی و روانی

در اکثر اوقات عوامل روانی و فشارهای عصبی ، کششی برای اعتیاد در فرد به وجود می آورد. مشکلات و نیازهای روانی و عاطفی برآورده نشده و عوامل نامساعد و ناراحت کننده ی زندگی ، شخص را به طرف مواد مخدر سوق می دهد.

7- لذت های نفسانی زودگذر

گروهی نیز با تصوری نادرست برای پیدا کردن آرزوهای گمشده خود به مصرف مواد مخدر روی می آورند و آن را منبع لذت و خوشحالی و رفع نیازمندی های خود می پندارند.

8- فراوانی و در دسترس بودن مواد مخدر

نمی توان انکار کرد که فراوانی مصرف مواد مخدر و در دسترس بودن و تهیه آسان آن، افراد معتاد  و توزیع کنندگان را بر می انگیزاند و تأثیر بسیاری در معتاد کردن افراد زودباور به ویژه نوجوانان و جوانان دارد.

9- توهم لذت جنسی بیشتر

برخی از افراد ، ریشه اعتیاد را در رابطه با امور جنسی می دانند و تصور می کنند مصرف مواد مخدر لذت جنسی را افزایش می دهد، اما واقعیت این است که مصرف مواد مخدر نه تنها توانایی جنسی را زیاد نمی کند، بلکه موجب اختلال در تعادل هورمون های جنسی و عقیمی در مردان و نازایی در زنان می شود.

10- روی آوردن به کارهای خلاف شرع ، عقل و عرف جامعه

در نزد فرد معتاد، ترس، وحشت و بزدلی جانشین شجاعت  و شهامت و از خودگذشتگی می شود و چون فرد معتاد به کار و شغل شرافتمندانه بی اعتنا می گردد، ناچار برای به دست آوردن مواد مخدر و توهم درآمد بیشتر به کارهای خلاف شرع، عقل و عرف اجتماع مانند تکدی و دزدی روی می آورد یا واسطه فروش مواد مخدر می شود]8[

فاکتورهای خطر در سوء مصرف مواد

اهداف : نگرشها، اعتقادات، رفتارها وشرایط از جمله عوامل خطری هستند که فرد را در معرض خطر سوء مصرف مواد قرار می دهند. عوامل متعددی باعث افزایش خطر مصرف الکل ودیگر مواد مخدر می شوند. از آنجا که با افزایش عوامل خطر در زندگی فرد، احتمال اینکه او به سمت مصرف مواد کشیده شود بیشتر است لذا با کاهش عوامل خطر، آسیب پذیری افراد به سوء مصرف مواد ودیگر مشکلات رفتاری مثل فعالیت جنسی زود هنگام ، اخراج از مدرسه ورانندگی پرخطر، کاهش می یابد . افرادی که در معرض خطر چندین فاکتور خطر هستند خطر سوء مصرف مواد آنها  را بیشتر تهدید میکند واین افراد ممکن است برای برنامه های انتخابی یا شاخص پیشگیری از اعتیاد داوطلب شوند گرچه حضور چند عامل می تواند مشکلات مربوط به مواد مخدر را پدید آورد ولی هنوز مشخص نشده که آیا فاکتورهای خطر خاصی باعث مصرف الکل یا دیگر مواد می شود یا خیر .

فاکتورهای خطر حیطه خانواده

قویترین عوامل مؤثر بر رشد فرد از اواخر دوران کودکی، خانواده است فاکتور های خطر خانواده ، عناصر محیط خانواده فرد است که احتمال گرفتار شدن اورا به مواد مخدر افزایش می دهد. عوامل خطر خانواده:

-        محرومیت شدید اقتصادی

-        توقعات کم والدین از موفقیت فرزندان

-        انتظارات نامفهوم رفتاری

-        مقررات وانضباط خشن یا بی ثبات

-        سوء استفاده فیزیکی به خصوص در سنین پایین

-        فقدان پیوند ومراقبت

-        مشاجره بین والدین ( از جمله طلاق)

-        چشم پوشی یا تشویق نوجوان به نوشیدن الکل توسط والدین یا قیم

-        درگیر کردن فرزند در مسائل مربوط به مصرف مواد توسط والدین

-        سابقه مصرف مواد در خانواده نوجوان

فاکتورهای محافظتی حیطه خانواده 

خانواده نقش مهمی در رشد بهداشتی کودک دارد ومهمترین فاکتور محافظتی در این محیط ارتباط قوی بین والدین وفرزنداست . ازفاکتورهای  دیگر  می توان فضای صمیمی خانواده، صحبت مفید در مورد وظایف وحمایت والدین از تلاشهای کودکان نام برد .

والدین :- وظیفه پدر ی ومادری را انجام دهید، با فرزند خود رابطه برقرار کنید ،حس اعتماد را در او ایجاد کنید ، به فرزند خود زمان کافی اختصاص دهید، شیوه گرم وغیر انتقادی با فرزند داشته باشید،در مورد وظایف رفتاری با آنها صحبت کنید( مثلا در مورد حضور در مدرسه، مسائل جنسی، مصرف مواد مخدر ) ،از فرزند بخواهید در مسئولیتها وامور خانوادگی شرکت کند.،تحصیلات را ارزش نهاده وبر آن تأکید کنید. ،به کودکان در انجام تکالبف، ورزش کردن وحل مشکلات فعالانه کمک کنید.،در مراسم مختلف مدرسه ( گزارشها، انجمن اولیاء ومربیان ، بازیهای مدرسه ای و.....) ،تنش را به شکلی مثبت وصحیح کنترل کنید.

اعضای خانواده : با هم باشید ودور هم جمع شوید ،صمیمی وحمایتی باشید ،مسئولیتها را بر حسب سن،رشد وتوانایی تقسیم کنید،نوجوانان را به ایجاد یک رابطه حمایتی با افراد دلسوز مثل معلم، رهبر پیشاهنگ و..... ترغیب کنید.(5)

اصولی ترین راه پیشگیری اعتیاد و درمان معتادان

باید دانست تا زمانی که مصرف کننده مواد مخدر داشته باشیم، موادمخدر از راه های مختلف به داخل کشور راه می یابد. بنابراین با اقدامات مؤثر در برخورد با قاچاقچیان مواد مخدر در داخل کشور و مناطق مرزی، راه حل های زیر نیز جهت کاهش، پیشگیری و درمان معتادان ارائه می گردد:

1- تحقیقات وسیع علمی به منظور شناسایی دقیق علل روی آوردن افراد ، به ویژه جوانان به اعتیاد

باید زمینه برای تحقیقات مراکز پژوهشی فراهم شود تا زمینه رشد این بلای خانمانسوز  از میان برود و دیوار نامریی نیز در برابر اعتیاد به وجود آید. در بسیاری از کشورهای جهان ، کارشناسان پس از سال ها تجربه به این نتیجه رسیده اند که اصلی ترین راه مبارزه با مواد مخدر و خشکانیدن ریشه اعتیاد، برچیدن زمینه و انگیزه اعتیاد در نسل جوان است.

2- آموزش عمومی درباره علل و پیامدهای اعتیاد

آموزش عمومی و پیشگیری از اعتیاد باید به عنوان یک فرهنگ در جامعه همگانی شود.

3- شناخت دقیق نیازهای جوانان :اساسی ترین نیازهای جوانان، تحصیل، اشتغال ، ازدواج،  مسکن، امکانات سالم تفریحی و ورزشی و... می باشد . با شناخت دقیق نیازها و تصمیم جدی برای برطرف نمودن این نیازها در حد توان توسط خانواده ها، جوانان، مسئولین و...، می توان امید جدی به پیشگیری از اعتیاد و درمان معتادان داشت.

نقش رسانه ها و وسایل ارتباط جمعی برنامه های مفید آموزشی، تربیتی، تفریحی و سرگرمی ، وسایل ارتباط جمعی ، بخصوص صدا و سیما می تواند در این زمینه ، نقش مؤثری داشته باشد. زیرا برنامه های تلویزیونی جذاب و آموزنده ، زمینه ساز گرایش جوانان به زندگی سالم و دوری از اعتیاد خواهند بود.

5- نقش بهداشت:در تمام جهان، «بهداشت» مقدم بر «درمان» است. در اعتیاد  نیز پیشگیری از طریق آموزش و تشویق مردم بخصوص نسل جوان باید در صدر کارهای ستاد مبارزه با مواد مخدر قرار بگیرد.

6- مبارزه قاطع و پیگیر با سوداگران مرگ

7- نقش نهادها، مؤسسات و مراکز فرهنگی

واضح است که برای دور نگهداشتن جوانان از این بلای خانمان سوز، نهادهایی چون مدرسه ، مؤسسه های فرهنگی و ورزشی، نیروهای انتظامی، مؤسسه های مذهبی و... می توانند بسیار مفید و ثمربخش باشند ، اما اهمیت هیچ کدام از آنها به پای خانواده نخواهد رسید. خانواده به عنوان اساسی ترین واحد جامعه نقش به سزایی در دور نگهداشتن فرزندان از مواد مخدر دارد.

زندگی اجتماعی وخانواده

مشکلات خانوادگی در انزوا بوجود نمی آید. آنها درون اجتماع دیده می شوند شبکه های حمایتی، نگرشها، منابع وسیاستی که در اجتماع یافت می شود می توانند برای خانواده ها فرصتهایی را فراهم سازند تا برای برآوردن نیاز های خود شیوه های حفظ سلامتی وبهداشت  را یاد بگیرند

برخی از راهبردهای مدرسه محور که گروه هدف آنها بچه هایی است که از سوی خانواده هایشان مورد غفلت قرار گرفته اند با مشکلات زیادی روبرو می شوند وبه سختی به جلو حرکت می کنند همانگونه که بچه ها نیاز به پرستاری وحفاظت دارند ووالدین

 فراهم کننده این منابع هستند خانواده ها نیز به چنین حمایتی نیاز دارندکه اجتماع آن را فراهم می آورند. کلیه خانواده ها  نیاز به خانه تمیز، همسایه های خوب، مدرسه مناسب، خدمات درمانی، اشتغال و.... دارند. بعضی از خانواده ها براحتی به این نیازها دسترسی ندارند ونیازمند حمایت های طولانی مدت ومداوم هستند. درصد کوچکی از خانواده ها به منابع وحمایت های زیادی نیاز دارند اما فقط ظرفیت های کمی برای یافتن وکاربرد آن منابع دارند. ممکن است این گونه خانواده ها به مداخله فعال نیاز داشته باشند تا مطمئن شوند بچه ها واعضای خانواده مورد حمایت قرار می گیرند . حتی برای این گونه خانواده ها نیز مداخلات باید به صورت کامل در حل مسائل واستوار ساختن بنای خانواده موجود باشد. .( 5)

طبقه بندی مداخلات خانواده

معیارهای سنجش همگانی برنامه های پیشگیری خانواده محور  در مورد گروههای جمعیت عامه استفاده می شود . این گروهها خطرات شناخته شده ای  ندارند اما راهبردهای پیشگیری می تواند امکان سوء مصرف مواد را کاهش دهد. اهداف اولیه این گونه برنامه ها آموزش والدین وبچه ها است که چگونه عوامل خطر زا وحفاظت کننده را شناسایی کنند وچگونه زندگی خود را بهبود بخشند. اهداف اولیه آن عبارتند از : آموزش والدین وبچه ها واموزش مهارتهای ویزه برای بهبود تعاملات خانوادگی در جهت کاهش خطرات رفتارهای ضد اجتماعی وارتقای رفتارهای مثبت، خانوادهها این فرصت را دارند که مهارتهای کسب شده را در یک محیط حمایتی تمرین کنند.

معیارهای شاخص پیشگیری خانواده محور برای خانوادههایی بکار می رود که در آنها مشکلاتی از قبیل مسائل رفتاری، رفتارهای ضد اجتماعی ودیگر مشکلاتی که زمینه ساز گرایش به سوء مصرف مواد است وجود دارد. خانواده هایی که اینگونه مشکلات جدی را دارند بعنوان گروه هدف قرار می گیرند. اهداف اولیه، عبارتند از : مشاوره درمانی ، آموزش مهارتهای خانواده، کاهش  خطر مشکلات رفتاری، ارتقای رفتارهای مثبت وفراهم سازی فرصتهای زیاد برای خانواده هاست تا مهارتهای یاد گرفته شده را تمرین کنند . این مداخلات هزینه هایی در بر دارد . زیرا باید بصورت متوالی ومداوم اجرا شود تا موفقیت آمیز باشد.( 5)

آموزش مهارتهای زندگی با هدف پیشگیری از مصرف سیگار ، الکل و مواد مخدر برنامه ریزی شده است. محتوای آموزش ها در این روش متنوع برای طیف وسیعی از نابهنجاری ها مناسب است در واقع از این آموزش ها می توان در جهت پیشگیری از اختلالات روانی وبزهکاری کمک گرفت . آموزش مهارتهای زندگی بعنوان روش مؤ ثر در پیشگیری معرفی میگردد.

روشهای سنتی پیشگیری از سوء مصرف موادمخدر

با هدف مصون سازی نوجوانان در برابر مصرف مواد مخدر بسیاری از مدارس ضمن ترتیب کلاسهای آموزشی، تلاش کردند تا آگاهی نوجوانان در خصوص سیگار، الکل وتأثیر منفی آن بر سلامتی را افزایش داده ومشکلات قانونی واجتماعی آن را بیان نمایند. یکی از نمونه های این روش که هدف آن مصون سازی شاگردان از مصرف سیگار بود به نمایش تصاویری از سرطان ریه مبادرت شد وفیلم هایی راکه ازمصاحبه با افراد سرطانی تهیه شده بود به نمایش گذاشتند این مداخلات براساس شواهد پزوهشی تأیید نشد واین پیامها مؤثر واقع نگردید. (2)

منطق وچارچوب مفهومی آموزش مهارتهای زندگی :شناخت ودسته بندی عواملی که موجب گسترش سوء مصرف مواد می شود واستفاده از الگوهای جامع مفهومی در زمینه شروع به مصرف مواد نه تنها در زمینه فرمول بندی نظریه های مرتبط باعلت شناسی اعتیاد ، بلکه در زمینه روش های مژثر تر پیشگیری مفید است. روش هایی که  میتواند آسیب پذیری شاگردان را کم کند شامل ، افزایش اعتماد به نفس وکنترل خود واحساس خود بسندگی است. می توان به دانش آموزان کمک نمود تا با اضطراب اجتماعی مقابله کنند. به کمک آموزشهایی که میزان کفایت فردی واجتماعی دانش آموزرا بالا ببرد می توان به عمل پیشگیری کرد . به این تربیت منطق نظری ایجاد روش های پیشگیری با استفاده از اموز ش مهارت های زندگی به ترتیب زیر است:

آموزش مهارت اجتماعی با هدف کاهش انگیزه افراد، دررفتن افراد به سوی مواد مخدر وکاهش میزان آسیب پذیری فرد در تعامل های اجتماعی بعنوان یک روش به حساب می آید علاوه بر این مقاومت در برابر فشارهای گروهی به شاگردان یاد داده می شود تا در موقعیت هایی که" نه گفتن" ضروری است دانش آموز توانایی ابراز مخالفت را داشته باشد

بعلاوه باید در باره اثرات منفی الکل ، سیگار ومواد مخدر اطلاعاتی در اختیار دانش آموزان قرار داد . باید سوء برداشت ها وبرداشت های غلطی که در خصوص مصرف مواد وجود دارد اصلاح گردد آگاهی این نکته که مصرف مواد موجب بی ثباتی اجتماعی در افراد شده وسیگار سیستم تنفسی را دچار مشکل نموده وتأ ثیر جرم نیکوتین بر دندان ها وانگشتان را به افراد گوشزد کرد تا از این طریق میزان پذیرش اجتماعی استفاده از سیگار ومواد مخدر کم شود.

آموزش مهارتهای زندگی با هدف ایجاد تسهیل در یادگیری مهارتهای لازم وبا هدف مقابله مؤثر با تأثیرات اجتماعی مربوط به مصرف سیگار، یا مواد مخدر در یک چارجوب کلی وبا هدف افزایش قدرت مقابله فرد طراحی شده است. در نتیجه این آموزشها سه جزء عمده دارد. الف: جزء مهارتهای فردی  ب: مهارتهای اجتماعی   ج: مهارتهای خاص جزء مربوط به آموزشهای فردی با هدف ایجاد مهارتهای شخصی شامل: - بهبود قدرت تصمیم گیری افراد، تفکر انتقادی           - ایجاد تغییر در خود وتکنیک های بهبود وضعیت خود        - توانایی هایی که در مواقع ضروری برای ایستادگی در بربر روش های تبلیغی ضروری است

- روش های مقابله کار آمد با اضطراب

مهارتهای اجتماعی شامل:غلبه بر حالت خجالتی بودن وبرقراری تماس اجتماعی واستمرار ارتباط                                            - مهارت های اساسی مباحثه                          - محتوای ارتباط پسر ودختر       -مهارت مربوط به ابراز وجود

روشهاي پيشگيري از اعتياد فرزندان ( سوء مصرف مواد )

مصرف مواد مخدر نه تنها باعث مي شود كه يك نوجوان عوارض شديد جسمي- روا ني را تحمل كند بلكه موجب مي شود تا وي توانايي ها ومهارتهاي طبيعي (مثل كارآيي استقلال پرورش اعتماد به نفس و تصميم گيري) را كه بايستي در طي دوره تكامل تا بزرگسالي كسب كند، به دست نياورد. بنابراين وي پس از مدتي به جاي دست و پنجه نرم كردن با مشكلات زندگي و ياد گرفتن چگونگي حل مسائل و مشكلاتش مي آموزد كه چگونه از مشكلات فراركند و در نتيجه رشد تكامل استقلال وكسب مهارتهاي زندگي در او متوقف مي شود. آمارها نشان مي دهد نوجواناني كه از سوي والدين آموزش داه مي شوند و مورد حمايت قرار ميگيرند 54 درصد كمتر مواد مصرف مي كنند . برخي مطالعات نشان داده است که دختران و پسران در صورتي كه از شرايط مطلوب خانوادگي بر خوردار باشند كمتر به سيگار و مصرف مواد غير مجاز روي مي آورند.
آيا هرگز به اين موضوع فکر کرده ايد که اگر از فرزندتان بپرسيد راجع به مصرف مواد و سيگار چه پيام هايي به آنان منتقل كرده ايد چه پاسخي مي دهند؟
از جمله روشهاي پيشگيري ايجاد ارتباط خوب وسازنده با فرزندان است.
• راجع به ديدگاهها، اهداف، علايق و آرزوهاي فرزندانتان با او گفتگو كنيد. هرروز چند دقيقه را به او اختصاص داده ونظرش را راجع به موضوعات ساده جويا شويد.
• به او در يادگيري مهارتهاي حل مسئله كمك كنيد . اين مهارتها به او كمك ميكند تا در روبه رويي با مشكلات تحت تاثير فشار همسالان قرار نگيرد و براي حل مشكلات به مواد مخدر روي نياورد.
• به احساسات فرزندان احترام گذاشته و نسبت به صحبتهاي آنها علاقه نشان دهيد . به خاطر داشته باشيد آنچه براي بزرگسال جزئي و بي اهميت است، ممكن است براي نوجوان بسيار با اهميت باشد. پس اجازه دهيد فرزندتان، حرفهاي دلش را به طور كامل باز گو كند
• گفته هاي او را تفسير كرده وتوضيح دهيد. اين کار روشي است كه نشان مي دهد شما به حرفهاي فرزندتان گوش داده و دركش كرديد.
• راجع به تصميمات خانوادگي از او نظر بخواهيد و به نظراتش علاقه نشان دهيد تا فرزندتان احساس راحتي بيشتري نمايد. زماني كه راجع به مسائل روزانه با فرزندتان گفتگو كنيد او هم در برابر مسائل جدي به شما روي آورده و نظر شمارا نيز جويا مي شود
• اجازه بروز احساسات را به نوجوانانتان بدهيد. نوجواني كه فرصت ابراز احساسات و افكار خود رادارد در مواجهه با فشار همسالان و ساير وسوسه ها برخورد بهتري داشته و راحت تر مقاومت مي كند.
• برخي فرزندان به خاطر حس كنجكاوي مواد مصرف مي كنند. لازم است والدين راجع به موادي كه ممكن است فرزندان با آنها مواجه شوند آشنايي داشته و با برقراري ارتباط مناسب با فرزندان آنها را از عواقب مصرف مواد آگاه سازند. آنچه در اين آگاه سازي مهم است اينست که فرزندان بايد بدانند مصرف مواد نه تنها بر روي خودشان تاثير دارد بلكه بر روي ارتباطشان با ديگران نيز ممكن است اثر منفي داشته باشد. كودكي كه قادر نيست تشخيص دهد كه مصرف مواد موجب تيرگي روابطش با معلم دوست پدر بزرگ و......شده است ممكن است فكر كند ديگران او را دوست ندارد.
• راجع به مصرف سيگار و مواد غير مجاز با فرزندان صحبت كنيد وبه درددل آنها گوش داده و اطلاعات لازم را در اختيارشان بگذاريد .آنان را با عواقب وپيامدهاي مصرف مواد آشنا سازيد. فرزندتان بايد بداند مصرف مواد نه تنها بر روي خودشان تاثير دارد بلكه برروي ارتباطشان با ديگران نيز اثر منفي دارد .
• در مورد الگوهاي رفتاري بد مرتبط با مواد با فرزندتان صحبت كنيد و عواقب آن را برايش تشريح كنيد.
• در باره اميدها و انتظاراتي كه از او داريد و مزاياي پاك بودن از مصرف مواد با او صحبت كرده و به پاسخ هايش گوش دهيد . در زندگي فرزندان مشاركت داشته باشيد.
• حداقل روزي 15 دقيقه را صرف فعاليتهاي مورد دلخواه او از جمله: خواندن كتاب مورد علاقه وي؛ شركت در بازي مورد علاقه وي؛ گفتگو در مورد موضوع مورد علاقه او و.....
• حداقل هفته اي يكبار فعاليتهاي خاص را به همراه او انجام دهيد. از جمله پياده روي؛ بازي شطرنج؛ رفتن به پارك؛ تماشاي بر نامه هاي تلويزيوني با هم و......
• فعاليتها و رفتارهاي خوب ومناسب فرزندانتان را تشخيص داده و مورد تعريف وتشويق و تمجيد قرار دهيد. مثلا اگر فرزندتان در يك رشته ورزشي مشغول به فعاليت است در بازيها و تمرينات اوشركت كرده و او را تشويق نماييد. رفتارهاي او از قبيل بيدار شدن به موقع؛ اتمام تكاليف درسي؛ مرتب كردن اتاق و. . . را تعريف وتمجيد كنيد.
• اگر در جريان مسايل زندگي فرزندانتان باشيد مي توانيد مواقعي را كه تحت فشار رواني است؛ تشخيص دهيد.
• برخي نوجوانان براي كنار آمدن با مشكلات زندگي و در شرايط استرس زا به مصرف سيگار و مواد غير مجاز روي مي آورند و از اين طريق موجب تسلي و فراموش نمودن مشكلات خود مي شوند. برخي به منظور خطر کردن؛ عصيان و اعتراض مواد را مصرف مي كنند. شما مي توا نيد به فرزندتان كمك كنيد تا روشهاي سالم خطر كردن مثل شركت در يك مسابقه ورزشي را برگزيند. اگر فرزندان بسوي تصميمات سالم هدايت نشوند ممكن است فكركنند براي ارضاي ميل خطرجويي خود مجازند سيگار ومواد مخدر را امتحان كنند.
قوانين و معيارهاي خانواده را به طور مستمر بيان كرده و بر اجراي آن تاكيد كنيد.
• براي حفظ آرامش و ثبات در خانواده با مشورت و همکاري تمامي اعضاء خانواده خصوصا نوجوانانتان قوانين مشخصي را تدوين نموده و براي اجرا يا تخطي از آن نيز تشويقات و تنبيهات مشخصي را تعيين نمائيد.
• راجع به انتظارات خانواده گفتگو نموده و به فرزندتان تفهيم كنيد ناديده گرفتن انتظارات خانواده چه عواقبي در بردارد.
• در صورت عدم اعمال قوانين از سوي نوجوان عواقبي را كه در نظر گرفته ايد با قاطعيت و بدون خشونت؛ اعمال كنيد. هنگام رعايت قوانين از فرزندتان قدرداني كنيد. شما با اين کار باعث افزايش اعتماد به نفس او مي گرديد.
• به فرزندتان قاعده ((هر گاه – سپس))را بياموزيد مثلا هرگاه تكاليفت را انجام دادي سپس مي تواني تلويزيون تماشا كني .

الگوي مناسبي براي فرزندتان باشيد.
• خود را درگير مصرف مواد غير مجاز وناسالم نكنيد. گفته و عملتان يكسان باشد تاثير عمل شما بيشتر از گفته هايتان خواهد بود. فرزندان در هر مقطع سني تحت تاثير رفتار بزرگسالان قرار گرفته و از بزرگسالان تقليد مي كنند . فرزندانتان را درگير مصرف سيگار و مواد خود از جمله تقاضاي آوردن زير سيگاري يا خريد سيگار نكنيد.

به فرزندان بياموزيد تا دوستان خود را عاقلانه انتخاب كنند
• عامل مهمي كه باعث مي شود نوجوان تحت تاثير همسالان مواد مصرف كند نياز به پذيرش از سوي همسالان است. با اين حال اگر در طي سنين اوليه زندگي رابطه اي قوي و مستحكم با فرزندان بر قرار كرده باشيد تاثير والدين بر رفتارهاي نوجوانان همچنان باقي خواهد ماند .
• قويترين انگيزه نوجوانان براي دوري از مصرف مواد در برابر تعارف ديگران اين است كه بدانند والدينشان با مصرف مواد مخالفند و در صورت مصرف از آنان مايوس ودلسرد مي شوند. به طور واضح به فرزندتان بفهمانيد كه نمي خواهيد سيگار ومواد غير مجاز مصرف كنند.

 بر فعاليتهاي فرزندان نظارت داشته باشيد
• با دوستان فرزندتان رابطه بر قرار كرده و با والدينشان در ارتباط باشيد.
• هنگام خروج فرزندتان از منزل مطمئن شويد كجا مي رود با چه كسي ملاقات دارد و چه مي خواهد انجام دهد و در بيرون از منزل با او در تماس بوده و حال او را جويا شويد.
• زمينه اي جهت شركت فرزندتان در فعاليتهاي سالم ولذت بخش فراهم سازيد . (8)

نتیجه گیری

بر اساس نتایج برسی های انجام شده، خانواده اساسی ترین نقش را در تربیت کودک بر عهده دارد، پس باید آموزش وتربیت را از خانواده واز خودمان به عنوان پدر ومادر شروع کنیم، ارتباط صحیح بین والدین وفرزندان در فضای خانواده نقش بسزایی در پیشگیری از ابتلاء به آسیبهای اجتماعی فرزندان دارا می باشد چرا که کودکان آن طوری رفتار می کنند که می آموزند وبا آنها رفتار می شود.

کاهش تقاضا برای مصرف مواد مخدر به عنوان شعار کلیدی ما مستلزم ایجاد وتقویت نگرش ها ، ارزشها ومهارتهای اجتماعی مغایر با استفاده از مواد مخدر به عنوان وسیله مقابله با مشکلات ورسیدن به احساس آرامش ولذت در افراد جامعه به خصوص نسل جوان می باشد، نیل به این اهداف ممکن نیست مگر از طریق آموزش، تغییر نگرش وبالابردن میزان آگاهی مردم از خطرات ومضرات سوء مصرف مواد مخدر .(1)

واضح است که برای دور نگهداشتن جوانان از این بلای خانمان سوز، نهادهایی چون مدرسه ، مؤسسه های فرهنگی و ورزشی، نیروهای انتظامی، مؤسسه های مذهبی و... می توانند بسیار مفید و ثمربخش باشند ، اما اهمیت هیچ کدام از آنها به پای خانواده نخواهد رسید. خانواده به عنوان اساسی ترین واحد جامعه نقش به سزایی در دور نگهداشتن فرزندان از مواد مخدر دارد.

منابع ومأخذ  

1-   آقا بخشی، حبیب، اعتیاد وآسیب شناسی خانواده رویکرد مددکاری، تهران، 1378

2- اصغر نزاد، علی اصغر، عضو هئیت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران ، سمینار اعتیاد جوانان 7و8 اسفند 1379

3- ستوده، هدایت الله، آسیب شناسی اجتماعی، چاپ هشتم، انتشارات آوای نور، تهران، 1380

4- موسوی، حسن، آسیبهای اجتماعی در میان فرزندان، انتشارات دفتر برنامه ریزی فرهنگی ومشاوره وزارت آموزش وپرورش، تهران، چاپ اول، انتشارات طلوع دا نش، 1383

 نویسندگان : گروه سلامت وپیشگیری از آسیبهای اجتماعی  وگروه مشاوره تربیتی: علی مودی لیسانس ابتدایی ، غلامرضا بیجاری لیسانس بهداشت محیط،   طاهره سورگی لیسانس بهداشت عمومی ُ، سیروس سورگی کارشناس ارشد مشاوره